IŞ & EKONOMI

Benjaminle saklambaç

Author

1914'te Mark - Dolar paritesi 4,2 iken, 1923 Kasımında 4,2 trilyon olmuştu. Almanya'daki "#Weimar" döneminde fiyatlar o kadar süratli artıyordu ki; restoranlarda garsonlar her yarım saatte bir masa üzerine çıkıp menünün yeni fiyatını haykırıyor, çocuklara oyuncak almak yerine daha ucuz diye tomarla para veriliyordu. Bugün durum bambaşka!

Bugünkü durumu anlamak için 2014'te Harvard'lı Profesör Kenneth Rogoff’un kâğıt banknotların yok olması konulu sunumundan bahsetmek gerekir.

Malum ABD'deki her vatandaşın elinde 100 dolarlık #banknot yok. Hâlbuki ABD’nin dolaşımda olan tüm banknotlarının %77’si 100 dolarlık banknotlar (diğer adı ile "#benjamin"). Gezegenimizde yaklaşık 9,2 milyar adet Benjamin dolaştığını biliyor muydunuz? Şöyle basit bir hesap yapalım. ABD nüfusunun aşağı yukarı 300 milyon olduğunu varsayarsak, ülkedeki her erkek, kadın ve çocuk, 31 adet benjamine sahip olmalı… Ama sahip değil! 2006 yılındaki bir araştırmaya göre ABD'deki bireyler ceplerinde ortalama 350 dolarla dolaşıyor.

Bu fenomen sadece ABD'ye özel değil. Diğer büyük ekonomilerde de benzerlikler var. Örneğin AB'de 200 ve 500'lük değere sahip avro banknotlar toplam sirkülasyonun %34'ünden biraz fazla. Hatta 100 avrodan büyük banknotlar, AB sirkülasyonunun neredeyse yarısını oluşturuyor.

Bu durumun tek bir açıklaması olabilir; paranın çoğunluğu ABD ve AB sınırları dışında! Ama bu da pek mantıklı değil. Abuja'daki taksi şoförüne bir benjamin verip üstünü bekleyen bir Nijeryalı pek yoktur.

Kayıp olan değeri düşük metal paralar olsaydı eksiklik kolayca temizlenebilirdi. Ama yüksek değerli banknotlar için aynısı söylenemez.

İngiltere'de basılmış olan "penny"lerin %40'ı kayıp, hatta ABD'de basılmış olan toplam 500 milyarlık demir paranın 200 milyarı sistem dışında; Türkiye'nin 3 yıllık cari açığı!

Gelelim ekonominin en eski kanunlarından birine; #Gresham Kanunu. Bu kanun kısaca; "kötü para iyi parayı piyasadan kovar" şeklinde ifade edilir. Yani bireylerin değerli parayı kendileri için tutmaları, ucuz parayı da alışverişlerinde kullanmaları yani dolaşıma sürmeleridir. Buna göre düşük değerli metal paraların kaybolması açıklanabilir. Ama Benjaminlerin durumu farklı!

2010 yılında, 268 milyar ABD Doları değerinde benjamin basıldı. Yani 2,68 milyar adet. Amaç; ABD bankalarının, ABD şirketlerine kredi sağlamasıydı. Nedense böyle olmadı ve ABD bankaları parayı yurtdışındaki şirketlere göndermeyi tercih etti. Kısacası, bu para da zaman içinde uluslararası piyasada kaybolacak. FED'e göre uluslararası piyasalara, yabancı bankalara gönderilen #c-tipi banknotların yani benjaminlerin %90'ı ABD topraklarına geri gelmiyor. Peki, nerede bu benjaminler?

#Para ne de olsa devletin icat ettiği bir oyun. ABD gibi ülkelerde, paranın basım maliyeti elde edilen gelirden düşük olduğu sürece devletler epey kar etmektedir. Aslında en karlı sektör! Sadece, 2011 yılında ABD’nin kendi halkı için bastığı paradan sağladığı ek gelir 70 milyar dolar. Ama tek çıkar sahibi ABD devleti değil. Rogoff'a göre benjaminler bazı yatırımcılar için büyük kıyak!! Ama hangi yatırımcılar için? Varlığını nakit şekilde saklamak isteyen, yani bankada saklaması riskli olanlar için!!

Benjaminle saklambaç
Benjaminle saklambaç
Benjaminle saklambaç