IŞ & EKONOMI

Concorde Yanılgısı

Author

Geçtiğimiz beş yüz yıl boyunca "ilerleme" fikri insanların geleceğe daha fazla güvenmelerini sağladı. Bu güven krediyi ortaya çıkardı, kredi ekonomik büyümeyi yarattı, büyüme de geleceğe olan güveni pekiştirdi ve daha fazla kredi verilmesini sağladı. İşte bir balonun nasıl oluştuğunun en kısa izahı.

Bunlar bir günde olmadı elbette. Uzun bir tarihi var. Bu uzun sürede birçok yenilikle tanıştık; ekonomik kriz, balon, resesyon, vs… Ama kuşkusuz ki; içlerindeki en çekisi "balon"dur. Bayılıyorum bu tabire. Aslında bizler sadece bir balon ile tanışmadık. Balonun adı kâh teknoloji oldu, kâh emlak, ya da petrol. Sadece son döneme bir bakalım. 1999 teknoloji hisselerinin çöküşü, 2008 konut sektöründeki akla ziyan düşüş ve içinde bulunduğumuz emtia balonu, petrol fiyatları vs!! Bu meseleyi bir cümlede geçemem çünkü bahsettiğimiz meblağlar inanılmaz. Mesela, emlak balonu ile dot.com balonunun yarattığı toplam kayıp, 12 trilyon Dolar. 2014'ten 2015'e petrol fiyatlarındaki düşüşten kaynaklı kayıp, Meksika ekonomisi kadar! 1,3 trilyon Dolar.

Bunlar son balonlar değil çünkü ticarete olan bakış değişmiyor. Zihniyet aynı; "dünya tek bir pazardır ve tüm insanlar potansiyel müşteridir." Hiç değişmeyen bu bakışın sonuçları ortada, hiç kaybolmayan bir baloncu!! Ekonomimiz lunaparktaki hız treni rayları, bizlerde raylar üstünde deli gibi giden trenin yolcularıyız.

Bu iniş - çıkışlı serüvenin adıysa kapitalizmdir!! John M. Keynes'e göre; Kapitalizm, yapılabilecek en kötü şeyleri herkesin azami iyiliği için yapılacağı yolundaki, akıllara durgunluk veren inançtır. Siz ne dersiniz?

Dot.com balonunun kısa hikâyesine bakalım. Toplumun iyiliği için başladı, maksat hizmet sektörünü kuvvetlendirmek, istihdam yaratmaktı… Bu gazla internet teknolojileri 1990'ların sonunda birçok yatırım firmasının iştahını kabarttı. Teknoloji firmaları, hizmetlerini ücretsiz sundu. Amaç; yeterince bilinilirlik sağlayıp, marka imajlarını karlı bir şekilde kullanmaktı. Ancak evdeki hesap çarşıya uymadı. Beklentiler gerçekleşmeyince, karlılık başlamadı, yatırımcıların kafasında soru işaretleri oluştu. Yavaşça sektörden çekilmeye başladılar. Teknoloji hisseleri değer kaybetmeye başladı ve ne oldu? Bir balon daha patlamış oldu. Yani bizim tren aşağı inmeye başladı! Toplum faydası için atılan adımın topluma maliyeti 6,2 trilyon Dolar oldu. Emlak fiyatlarındaki çıkışta, halkın ev sahibi olması için verilen ucuz kredilerle başlamadı mı?

Peki sorun nedir? Sorun; emeklemeden, olgunlaşmış gibi davranmak. Örneğin, çelik sanayi olgun bir sektör, ama dot.com öyle değildi. Dot.com meselesi o gün için herkesin ihtiyacı değildi, markalar fazla bilinmiyordu, sektör tecrübesi diye bir şey neredeyse yoktu!! Dolayısıyla gerekli saygınlığı sağlayamadı. Bugün bile çok farklı değil. Çoğunluk facebook, twitter gibi uygulamaların hastası ama mesele geleceği garanti altına almaya geldiğinde herkes banka hesabına ya da gayrimenkul yatırımına yöneliyor. Kimse geleceğini garanti altına almak için web sitesi kuranlar çok nadir. Bu seyrek grup içinde başarılı olanlar çok daha az!!

Her balonun süreci aşağı-yukarı aynıdır. İyimser bir fikirle başlar. Kaynaklar yönlendirilir. Yani mantık öndedir. Sonra spekülatif aşırılıklar çoğalır. Kazanma hırsı, çıkarcı davranışlar… Rakiplerin gerisinde kalmamak için borçlanarak yarışa devam edilir. Baştaki iyimser, ılımlı yaklaşım yerini irrasyonel aşırı borçluluğa bırakır. İşte balonumuz böylece şişmiş olur. Sonra baloncu gelir ve bu şişmiş balonu vatandaşa pazarlar. Sonrası malum, olan vatandaşa olur, tıpkı Ponzi Oyunu gibi.

Diyorum ki; bırakın serbest pazar taraftarlarının dolduruşlarını, bu tür yatırımlar ülkeyi zenginleştirmez, en iyi olasılıkla olduğu aynı yerde kalmasına neden olur. Yeni sektörlere girmek cazip görünüyor ama önce olgunlaşmış sektörleri şahlandırsak daha emniyetli olmaz mı? Ya da bu sermayeyi eğitime aktarsak! Mesela Türkiye'nin kendi otomobilini üretme hevesi; kulağa çok hoş geliyor ama yeni bir marka, farklı enerji kullanımı, hiç olgunlaşmamış yani saygınlığı yok. Piyasada çok şansı olur mu? Hiç bilmiyorum, ama nedense bu yatırım fikrini Concorde Yanılgısına benzetiyorum.

Concorde Yanılgısı