DÜNYA

Cumhuriyet'in en büyük projelerinden olan Sümerbank niye kapatıldı?

Author

1933 yılında Atatürk'ün emriyle kurulan ve ismini bizzat Atatürk'ten alan Sümerbank, 1999'da TMSF'ye devredildi. 2002 yılında kapatılan bankanın 70 yıllık hikâyesi Cumhuriyet'in geçirdiği fikir dönüşümüne dair pek çok şey anlatıyor.

Cumhuriyet'in en büyük projelerinden olan Sümerbank niye kapatıldı?

90'larda büyüyen bir kişiyim. Yani Cumhuriyet'in ilk kurumlarının son günlerine kısmen de olsa yetiştim. Sümerbank'ın yaz kamplarını, memur sınıfına verilen güzel ayrıcalıklara uzaktan da olsa aşina sayılan bir çocukluk geçirdim. Memur bir aileden gelen ben, Türkiye'nin dönüşümüne birçok kişi gibi ilk elden şahit olma fırsatı yakaladım. Sahi ne güzeldi memurluk... İçi boşaltılan bir kavram olmadan önce babama sorduğumda 'O zamanlar memur olmak en büyük unvandı' lafını itişiyordum. Sahi neydi memurluğun güzelliği? Şimdi aşağılanan ve hor görülen bir meslek grubunu oluşturmak Türkiye Cumhuriyeti'nin kurumları üzerinden yaptığı ilk işlerden biriydi hâlbuki... Bunlardan birine örnek oluşturan Sümerbank'ın hikâyesi ise tam olarak 1933 yılında başlıyor.

Kredi Sovyetler'den

Sümerbank'ın hikâyesi aslında biraz da 1931 yılında yapılan 1. Sanayi Planı kaynaklı olarak ortaya çıkıyor. Yaşanan 1929 Büyük Ekonomik Buhranı ülkeyi devletçi ekonomiye itmiş ve ekonomi alanındaki devlet planlamaları bu dönemde gündeme gelmeye başlamıştı. İsmet İnönü'nün Sovyetler Birliği'nden 8,5 milyon liralık kredi almasıyla kurulan Sümerbank'ın kuruluş felsefesinde şunlar yer alıyordu:

– Özel kanunlarla verilmiş izinlere dayanılarak yapılacak fabrikalar hariç olmak üzere devlet sermayesi ile oluşturulacak bütün sınai kurumlarının etüt ve projelerini hazırlamak ve bunları tesis etmek ve idare etmek,

– Girişimleri veya büyümeleri memleket için ekonomik olarak verimli olan sanayi işletmelerine sermayesinin izin verdiği ölçüde katılmak veya yardım etmek,

– Memlekete ve kendi fabrikalarına gerekli olan usta ve işçileri yetiştirmek için yüksek okullarda öğrenci okutmak veya bu amaçla iktisat vekaletince açılacak okullara yardım etmek ve yabancı devletlere öğrenci ve stajyer göndermek.


Bu ilkeler kapsamında Sümerbank'ın ilk tesisleri kuruldu. Bakırköy Bez Fabrikası, Keçiborlu Kükürt Fabrikası, Isparta Gülyağı Fabrikası, Kayseri Bez Fabrikası, Paşabahçe Şişe ve Cam Fabrikası gibi tesisler ve 1937'de bizzat Atatürk'ün açtığı Nazilli Fabrikaları Sümerbank'ın ana temelini oluşturdu.

Sadece bir fabrika değildi

Atatürk'ün bizzat açtığı Nazilli Sümerbank Basma Fabrikası, çok kısa sürede Nazilli çevresini sonsuza kadar değiştirdi. Kısa zamanda büyük göçler alan bölge aynı zamanda Sümerbank'ın da sembol yapısı hâline geldi. Nazilli Fabrikası'nda balo salonu bulunuyordu. Halk, bu balo salonlarındaki dans ve partilere katılarak sosyalleşme tecrübesini elde etti. Fabrikada ayrıca sinema salonu da vardı. İki defa memurlara, iki defa işçilere ve iki defa da fabrikadaki ustalara film gösterimi yapılan salon, fabrikanın eğitici rolünü de vurguluyordu. Fabrikanın aynı zamanda bir koro ekibi de vardı. Koro ekibi işçiler tarafından oluşturan bir müzik grubuydu. Klasik müzik seslendiren işçiler, fabrikaların içerisinde bulunan açık piyanolardan da yararlanıyordu.

Cumhuriyet'in en büyük projelerinden olan Sümerbank niye kapatıldı?

Cumhuriyet'in başarmak istedikleri Sümerbank'taydı

Sümerbank zamanla birlikte halka ve özellikle dar gelirli ailelere yönelik hizmet sunan bir yapıya büründü. Okul önlüğünden, pantolona, defterlerden beslenme çantasına, pijamalara ve hatta porselen takımlarına kadar birçok eşya ve giysi Sümerbank ile aracısız olarak halka uygun fiyatlara sunuluyordu. Sümerbank aynı zamanda bünyesinde çalışan işçilere yıllık çekler verir ve aileleriyle vakit geçirebilmeleri için yaz kampı tesisleri oluştururdu. Yatılı öğretmen okulunda okuyan öğrencilere ise her yıl ayakkabılar yollar ve fakir öğrencilere de başarı bursları yaratırdı. Yani gerçekten de bir üretim kaynağının ekonominin her alanına yayılmış bir hâliydi Sümerbank...

Cumhuriyet'in en büyük projelerinden olan Sümerbank niye kapatıldı?

'Sümerbank'ı bitirdik, yakında tarihten siliniyor'

70 yılını başarıyla dolduran Sümerbank, farklı bir anlayışın uygulamaya geçmesiyle birlikte tarihe gömüldü. 1987'de özelleştirme kapsamına alınan kuruluş 500'e ulaşan mağaza, 41 fabrika ve 43 bankadan oluşuyordu. 1995'te Hayyam Garipoğlu'na satılan bankaya 1999'da TMSF el koydu. 2002 yılında ise dönemin Maliye Bakanı Kemal Unakıtan'ın sözleriyle zaten kapatacak olan bankanın ruhuna el fatiha dendi. Unakıtan, 70 yılı devirecek olan bankanın tarihe gömülmesini şu sözlerle açıklayacaktı: 'Kâr edeni de, zarar edeni de satacağız. Devlet sanayici olamaz. Yakında Sümerbank tarihten siliniyor. Elinde birşey kalmadığı gibi ismini de kaldırıyoruz.''

Cumhuriyet'in en büyük projelerinden olan Sümerbank niye kapatıldı?

Dünya güzelini giydirdi

Nazilli Sümerbank Basma Fabrikası'nın kapısına kilit vurulduktan 24 gün sonra 14 Kasım 2002 tarihinde 2002 Dünya Güzeli olarak Azra Akın seçildi. Akın'ın final gecesinde giydiği elbise Sümerbank'ın ürettiği basmalardan yapıldı. 70 yıllık tarih, kapısına kilit vurulmasına rağmen ülkesine hizmetini kapatıldıktan sonra bile yapmaya devam ediyordu....

09.02.2018