INTERNET

Diziden önce açıklıyoruz: Fatih Çandarlı'yı neden öldürdü?

Author

Fatih Sultan Mehmet, yakında yayınlanacak olan televizyon dizi Mehmed: Bir Cihan Fatihi dizisi ile yeniden gündemde. Yayınlanan son fragman dönemin sadrazamı Çandarlı Halil Paşa ile küçük yaşlardaki Sultan Mehmet'in ilişkisine yönelik ayrıntılar taşıyor.

Diziden önce açıklıyoruz: Fatih Çandarlı'yı neden öldürdü?

Yakında yayınlanacak olan Mehmed dizisi ve son günlerde Celal Şengör'ün açıklamalarıyla tekrardan Türkiye'nin gündemine gelen büyük sultan 2. Mehmet, Osmanlı'nın belki de en parlak dönemini yaşatan bir rönesans figürüydü. Fragman öncelikle bir dönem dizisinin nasıl olması gerektiğini gösteren bir çalışmada yapılmış:

Kenan İmirzalıoğlu ve Çetin Tekindor, fragmanda da görüleceği üzere rollerine oldukça oturmuş durumda. Dönemin sadrazamı olan Çandarlı Halil Paşa'yı canlandıran Çetin Tekindor, bir dizi için beni heyecanlandırabilecek yegane isimlerden bir tanesi. Fakat, dizinin tarih ile hangi paralelde gideceği izleyicileri şimdiden merak ettiriyor. Dizi içerisinde hepimizin de beklediği en büyük olay belki de İstanbul'un fethinden çok Çandarlı Halil Paşa ile Sultan 2. Mehmet'in ilişkisi olacak. Hatırlanacağı üzere Çandarlı Halil Paşa, İstanbul'un fethinin akabinde padişahın emriyle idam edilmiş ve o zamana kadar yani Çandarlı’nın katline kadar Osmanlı vezirlerindeki aile hâkimiyeti son bulmuştu. Bu durum ayrıca Osmanlı içerisindeki Türk devlet adamlarındaki hâkimiyetin yavaşça devşirme kökenli devlet adamlarına geçmesinin miladı olmuştu.

Diziden önce açıklıyoruz: Fatih Çandarlı'yı neden öldürdü?

O bilinen mektubu kendi isteğiyle mi yazdı?

Sultan 2. Mehmet ile bilmemiz gereken en önemli noktalardan biri kendisinin çok yönlü bir Rönesans figürü olmasıdır. Dönemin aydın fikir hayatından beslenen ve hiç de 'muhafazakar', 'gelenekçi' bir yapıya sahip olmayan Sultan; Osmanlı iktidarını da kendi düşünceleriyle şekillendirmek ve Osmanlı'yı siyasal egemenlik olarak 'Roma İmparatorluğu' geleneğine getirmek istiyordu. Yani bir göçmen beylikten kurulan sınır devletinin esas sıçrayışının çok kültürlü bir imparatorluk hâline getirerek gerçek anlamda siyasi bir güç hâline dönüştürme fikrindeydi. Henüz çok küçük yaşlardayken tahttan feragat eden babası sayesinde Sultan olan Mehmed, önemli bir devlet adamı olan Çandarlı ailesinden Halil Paşa'nın direktifleri doğrultusunda egemenliğini sürdürüyordu. Fakat bu durumdan Çandarlı Halil Paşa oldukça rahatsızdı. Çünkü devlet adamlığı geleneğinden yetişen bir kişi olarak tahtın; sınırlarda tehlike varken deneyimli bir sultan tarafından sahiplenilmesini istiyordu. Haçlı Seferleri'nin tekrardan başladığı bir düzlemde Çandarlı Halil Paşa, 2. Murat'ı tekrardan başa geçirmek için türlü hamleler denedi. Bu hamleler Sultan Mehmet'in çok küçük yaşta Çandarlı'ya karşı kin kazanmasına neden oldu. Sultan 2. Mehmet, kendisine küçük yaşlarda güvenmeyen Çandarlı Halil Paşa'nın bu hamlelerini egemenliğinin en güçlü döneminde elbette unutmayacaktı. Geriye dönüp baktığımızda Sultan Mehmet tarafından babasına yazıldığı iddia edilen mektubun böyle bir ortamda 'üretildiğini' düşünmemiz gerekiyor. Yani çocuk yaşlarda devlet olgunluğuna sahip bir sultan adayı yerine devlet adamlarından baskı gören geleceğin sultanının ifadeleri olarak varlığı tartışmalı mektubun değerlendirilmesi pek de yanlış kaçmayacaktır.

İstanbul fethedildi, Çandarlı idam edildi

Osmanlı tarihini her büyük imparatorlukta olduğu gibi taht kavgalarının yaşandığı düzlemde de değerlendirmek gerekiyor. 150 civarı Hanedan üyesi ve 40 sadrazamın öldürüldüğü bu tarih içerisinde belki de bir milat olan durum Çandarlı Halil Paşa'nın idamıydı. İstanbul'un 29 Mayıs 1453 tarihinde fethedilmesinden henüz 2 gün geçtikten sonra Çandarlı Halil Paşa, Edirne'ye getirilerek görevinden azledildi ve burada idam edildi. Tarihçiler sadrazamın fetihten sonra idam edilmesinin en büyük nedeni olarak Çandarlı'nın asker içerisindeki etkisine yönelik değerlendirmeleri gösteriyor. Yeniçeriler üzerinde siyasi ağırlığı bulunan sadrazamın fetih sonrası yani 'Atı alan Üsküdarı geçti' söyleminden sonra idam edilmesi bu konu hakkında yapılan ifadelerin mantıklı bir temele oturmasını sağlıyor.

Fausto Zonaro
Fausto Zonaro


Neden öldürüldü?

Kendisinin küçük yaşlardaki kini önemli bir neden olarak belirse de; yalnızca bu durum Çandarlı'nın idamına yol açmadı. Fatih'in kafasında olan imparatorluk düşüncesinin önündeki en önemli engel devlet içerisindeki Türk boylarının etkinliğiydi. Devşirme olarak bilinen ve farklı ulustan insanların üst kademelere çıkmasını engelleyen bu kişiler Sultan Mehmed'in hükümdarlığına değin pek ilgi görmüyordu. Çandarlı Halil Paşa'nın idamıyla birlikte devşirme sadrazamlar dönemi başlamış oldu. Elbette bu durum Çandarlı'nın idamı hakkındaki tek neden değil. Fatih'in çocukken duyduğu kin, Çandarlı'yla İstanbul'un fethine dair yaşadıkları fikir ayrılıkları ve devşirme sisteminin devlet içerisinde yerleştirilmesi eski düzenin silinmesine sebebiyet verdi. Okul kitaplarında anlatılan ve idamın nedeninin Çandarlı'nın Osmanlı'ya yönelik ihanet ettiği iddialarına açıkçası bu içerik içerisinde yer vermek dahi istemedim. Çünkü ailesi neredeyse hanedan kadar zengin olan Çandarlı'nın Bizans'tan rüşvet alarak devlete ihanet edeceği ihtimalini ancak gülünç olarak değerlendirmek gerekiyor.

Diziden önce açıklıyoruz: Fatih Çandarlı'yı neden öldürdü?

Kaynak

Kaynak

Donald M. Nicol